Detail Panorama Mesdag.

Toen voor het eerst grote panorama's geschilderd werden, in de tweede helft van de 19e eeuw, werd door niemand voorzien dat deze nieuwigheid het langer dan zo'n dertig jaar zou uithouden. Veel panorama's die in Europa tot stand werden gebracht, voldeden echter niet aan de commerciële verwachtingen. De meestal wankele organisaties, vaak in opzichtige gebouwen, kregen zelfs de kans niet om rustig in verval te raken. Ze gingen gewoon failliet.

 

Ook de Belgische exploitatiemaatschappij van Mesdags opvallend sobere schepping was vier jaar na de opening failliet. Toen de rotonde en het doek, dat door Mesdag als een van zijn belangrijkste werken werd beschouwd, werden geveild, waren hij en zijn echtgenote Sientje van Houten nog in de kracht van hun leven. Zij beschikten over de middelen en de inzet om het te kopen en zelf te exploiteren, hoewel zij er geld op moesten toeleggen.

 

Na Sientjes dood in 1909 droeg Hendrik Willem het Panorama in 1910 over aan zijn familieleden. Drieëndertig van hun nakomelingen dragen sindsdien verantwoordelijkheid voor het Panorama.  Gedurende vele decennia luidde het advies van deskundigen, dat het panoramadoek sterk genoeg was om 'nog een generatie' mee te gaan. Vijftig jaar geleden namen de twijfels echter toe en kort na de viering van het eeuwfeest van het Panorama in 1981 werden de adviezen verontrustend.

Vanwege het gevaar dat het doek langs de bovenrand zou afscheuren leek een complete bedoeking onvermijdelijk. Dit oordeel werd getoetst aan een internationaal gezelschap van deskundigen. Het resultaat was verrassend: men vond de bedoeking niet nodig, nauwelijks uitvoerbaar en erg riskant. Het gedeeltelijk versterken van de bovenste rand zou voldoende moeten zijn. Maar niemand wist hoe voorkomen zou kunnen worden dat de overgang van het versterkte naar het oorspronkelijke linnen aan de schilderijzijde zichtbaar zou zijn en op den duur de nieuwe zwakke plek zou worden. Met de optische illusie of het hele Panorama zou het dan gedaan zijn.

Het was dus een schrik maar ook een uitdaging toen de experts toch maar concludeerden, dat het 1680 m2 grote
doek met een nieuw dragend doek aan de achterzijde versterkt zou moeten worden. Dat was nooit op die schaal gedaan en er moest eerst een methode voor worden ontwikkeld.

Al het onderzoek en de steun van veel mensen en organisaties, de Stichting Behoud Panorama Mesdag en de gevers van subsidies en schenkingen daarbij inbegrepen, hebben geleid tot de renovatie en restauratie van het Panorama. Daarvoor zijn nieuwe en geavanceerde vezel- en hechtingstechnieken ontwikkeld. Dat was vooral nodig, omdat het doek ter plaatse moest blijven hangen. De vezels waren te bros geworden om het doek van de ophanging af te nemen en in een atelier te behandelen. Daarom moest ook de schilderkundige restauratie van het schilderij zelf ter plaatse gebeuren: met engelengeduld, werkend met gum en potlood vanaf een hoogwerker.

Van dit hele proces is een goede beschrijving voorhanden in Magisch Panorama, dat ter gelegenheid van de restauratie werd uitgegeven. In samenwerking met Jeroen Visser Producties en de AVRO is ook een interessante video vervaardigd, die bij Panorama Mesdag te koop is.